1. Tổng quan về nhà văn Nguyễn Tuân và khái niệm phong cách
1.1. Tóm tắt tiểu sử và hành trình sáng tác
Nguyễn Tuân (1910 – 1987), quê ở làng Mọc (nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội). Ông sinh ra trong một gia đình nhà Nho khi Hán học đã suy tàn. Sự giao thoa giữa nền giáo dục Nho học nếp cũ và văn hóa Tây học hiện đại đã tạo nên ở ông một tâm hồn giàu tự tôn dân tộc, hoài cổ nhưng cũng rất phóng túng, hiện đại.
Nghiên cứu về tác giả & tác phẩm trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân, có thể thấy hành trình nghệ thuật của ông chia làm hai giai đoạn rõ rệt với những chuyển biến tư tưởng sâu sắc. Trước Cách mạng tháng Tám 1945, ông trăn trở với cái “Tôi” cô đơn, thoát ly thực tại bằng xê dịch, tìm về vẻ đẹp vang bóng một thời và sa vào những cảm giác mạnh.
Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Nguyễn Tuân chân thành đi theo Cách mạng, đem tài năng phục vụ kháng chiến và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Lúc này, cái đẹp trong văn ông không còn xa rời thực tế mà gắn liền với nhân dân lao động và vẻ đẹp gấm vóc của quê hương.
1.2. Định nghĩa phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân
Nhà văn Nguyễn Tuân từng quan niệm rằng nghệ thuật phải có nét riêng, văn chương không chấp nhận sự lặp lại đơn điệu. Tìm hiểu về khái niệm này, có thể thấy phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân là sự tổng hòa giữa cá tính “ngông”, tấm lòng trân trọng giá trị truyền thống và khát khao vươn tới những vẻ đẹp hoàn mỹ.
Phong cách ấy được thể hiện sắc nét từ tư duy nghệ thuật, cách chọn lựa đề tài cho đến hệ thống ngôn từ giàu tính hội họa và âm nhạc. Chính sự kiên định trên con đường nghệ thuật riêng biệt này đã tạo nên một phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân đầy sức hút, ghi dấu ấn sâu đậm trong nền văn học dân tộc.
2. Những đặc trưng cốt lõi trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân
2.1. Sự “ngông” và cái “Tôi” tài hoa, tài tử
Tính “ngông” chính là hạt nhân trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân, biểu hiện qua việc ông luôn từ chối những cái phẳng lặng, bình thường. Cái “ngông” của Nguyễn Tuân không phải là sự xấc xược hay ngông cuồng vô lối, mà là thái độ coi trọng cá tính, không chịu khuất phục trước cái tầm thường, thô lậu của đời sống.
Ông nhìn đời bằng con mắt của một nghệ sĩ có cái “Tôi” cá nhân phát triển cao độ, luôn khinh ghét sự thói đời xô đẩy, sự rập khuôn và những chuẩn mực văn chương khiên cưỡng. Sự tài hoa thể hiện ở chỗ Nguyễn Tuân làm cái gì cũng muốn đạt tới mức nghệ thuật đỉnh cao, từ việc thưởng trà, chơi hoa, đánh thơ cho đến việc viết lách.
2.2. Khám phá con người và cuộc sống ở phương diện văn hóa, nghệ thuật, thẩm mỹ
Một nét đặc trưng quan trọng khác cấu thành phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân là xu hướng tiếp cận con người và sự vật ở góc độ văn hóa, nghệ thuật, thẩm mỹ. Trước năm 1945, con người trong văn ông phải là những chí sĩ, đại nhân hay những nghệ sĩ dân gian tài hoa có lối sống tao nhã như Huấn Cao trong “Chữ người tử tù” hay cụ Sáu trong “Thả thơ”.
Sau năm 1945, Nguyễn Tuân lại tìm thấy chất nghệ sĩ ở những con người lao động bình dị hằng ngày. Đó là ông lái đò Sông Đà mưu trí, dũng cảm, coi công việc vượt thác ghềnh nguy hiểm như một nghệ thuật tay lái đỉnh cao. Đối với ông, bất kỳ ai khi đã đạt đến sự tinh xảo và tâm huyết trong nghề nghiệp đều xứng đáng được tôn vinh như một nghệ sĩ.
2.3. Sự dịch chuyển trong quan niệm thẩm mỹ (Trước và Sau 1945)
Dù có sự chuyển biến rõ rệt giữa hai thời kỳ trước và sau Cách mạng tháng Tám, phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân vẫn giữ được sợi dây xuyên suốt là tình yêu cái đẹp và lòng yêu nước sâu sắc. Trước năm 1945, ông tìm kiếm cái đẹp trong quá khứ hoài cổ hay những vế đối, tách trà vì bế tắc trước xã hội thực tại.
Sau năm 1945, ông lại tìm thấy cái đẹp ngay trong cuộc sống chiến đấu và lao động dựng xây đất nước. Cái “Tôi” ngông nghênh, cô độc ngày nào đã hòa nhập trọn vẹn vào cái “Chúng ta” rộng lớn của nhân dân. Sự dịch chuyển này làm cho phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân trở nên khỏe khoắn, ấm áp và giàu sức sống hơn.
2.4. Khát vọng vươn tới cái phi thường, độc đáo và ấn tượng mạnh
Ham muốn cảm giác mạnh và cái phi thường là biểu hiện rõ nét tiếp theo trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân, giúp các tác phẩm của ông luôn mang lại ấn tượng thị giác và cảm xúc vô cùng mãnh liệt. Nguyễn Tuân không thích những cảnh trí nhạt nhòa, yên ả hay những cảm xúc lững lờ.
Ông yêu thích những vách đá dựng đứng, những dòng sông hung bạo như kẻ thù số một, hay sự dữ dội của bão gió, thác ghềnh. Bút pháp mô tả của ông luôn đẩy sự vật, hiện tượng lên tới tận cùng của giới hạn, khiến người đọc phải giật mình, trầm ồ trước sức quyến rũ và uy lực của nghệ thuật.
3. Nghệ thuật ngôn từ và thể loại – Mảnh đất độc tôn của Nguyễn Tuân
3.1. Bậc thầy tùy bút với nét bút phóng túng, tự do
Thể loại tùy bút là mảnh đất phì nhiêu nhất cho ông thăng hoa. Tại đây, phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân đạt đỉnh cao sáng tạo. Văn tùy bút của ông không bị gò bó theo cấu trúc thông thường. Nhà văn luôn nương theo mạch cảm xúc để “tùy bút” mà viết. Trang văn mở ra chuỗi liên tưởng miên man từ quá khứ đến hiện tại. Ông thoải mái mở rộng không gian và thời gian từ Đông sang Tây.
Nhìn vào các bài tin tổng hợp về văn học, ai cũng công nhận điều đó. Tuy nhiên, sự tùy tiện này lại nằm trong cấu trúc vô cùng chặt chẽ. Tư duy nghệ thuật sắc bén giúp trang văn luôn mạch lạc và cuốn hút.
3.2. Kho từ vựng phong phú, uyển chuyển và độc đáo
Nguyễn Tuân được ví như một “gã thợ kim hoàn” luyện kim ngôn từ tiếng Việt bởi tài năng sử dụng tiếng mẹ đẻ bậc thầy. Ông có khả năng huy động một vốn từ vựng khổng lồ, khéo léo kết hợp các từ ngữ cổ kính, trang trọng với từ ngữ hiện đại, dân dã để tạo nên những liên tưởng độc đáo, bất ngờ.
Những từ ngữ qua tay Nguyễn Tuân đều mang tính tạo hình cao, vô cùng đắc địa và giàu nhịp điệu. Yếu tố ngôn ngữ này đóng vai trò quyết định tạo nên thần thái riêng biệt cho phong cách sáng tác của Nguyễn Tuân.
3.3. Vận dụng tri thức đa ngành vào sáng tác
Việc vận dụng linh hoạt kiến thức của nhiều ngành nghệ thuật và khoa học khác nhau đã làm phong phú thêm phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân, biến mỗi trang viết thành một bức tranh hay một thước phim sống động. Ông dùng góc nhìn của nhiếp ảnh, hội họa và điện ảnh để miêu tả nhịp chuyển động của dòng nước Sông Đà hay sự thay đổi của ánh sáng trên vách đá. Đồng thời, ông cung cấp cho người đọc khối lượng tri thức uyên bác về địa lý, lịch sử, quân sự, tạo nên độ tin cậy và chiều sâu cho từng tác phẩm.
4. Tác động và vị thế của phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân trong văn học Việt Nam
4.1. Đóng góp đối với sự phát triển của thể tùy bút và văn xuôi hiện đại
Nhìn lại lịch sử văn học, không thể phủ nhận giá trị to lớn mà phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân đã đóng góp cho nền văn học nước nhà. Nguyễn Tuân đã nâng thể loại tùy bút lên một tầm cao mới, biến nó thành một thể loại nghệ thuật độc lập có khả năng phản ánh sâu sắc đời sống và tâm hồn con người.
Ông chứng minh rằng văn xuôi tiếng Việt hoàn toàn có khả năng diễn đạt những cảm xúc tinh tế nhất, những khung cảnh hoành tráng nhất và những tư tưởng triết học sâu sắc nhất. Đối với giới nghiên cứu và độc giả, phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân là một chuẩn mực của sự sáng tạo nghệ thuật nghiêm túc, tỉ mỉ và tràn đầy nhiệt huyết.
4.2. Giá trị giáo dục và định hướng thẩm mỹ cho thế hệ trẻ
Việc học tập và tiếp cận các tác phẩm của Nguyễn Tuân mang lại những giá trị giáo dục vô cùng to lớn cho thế hệ trẻ. Qua những trang văn tài hoa, người đọc được bồi dưỡng tình yêu tiếng Việt, nhận thức được sự phong phú, giàu đẹp và linh hoạt của tiếng mẹ đẻ.
Đồng thời, các tác phẩm cũng giúp nâng cao thị hiếu thẩm mỹ, hướng con người biết trân trọng cái đẹp chân chính và xây dựng lối sống sâu sắc, tinh tế. Quan trọng hơn cả, phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân truyền cảm hứng về tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc, luôn đòi hỏi sự sáng tạo không ngừng nghỉ.
Nguồn: Sưu tầm
